Ở Quảng Nam, hát bả trạo chỉ được diễn xướng, tái hiện trong Lễ hội cầu ngư (hay còn gọi là Lễ tế cá Ông, Lễ hội nghinh Ông…). Đây là một trong những lễ hội lớn của những ngư dân ven biển Quảng Nam, nó hàm chứa tất cả những niềm khát khao, mộc mạc, chân thành của những con người làm nghề sông nước đối với biển cả nói chung và với cá Ông nói riêng. Chủ thể văn hóa thực hành diễn xướng hát múa bả trạo trong các lễ hội cầu ngư là cộng đồng dân cư các xã, phường ven biển Quảng Nam.

Trong phần hội của Lễ hội cầu ngư, cuốn hút nhất là màn diễn xướng dân gian hát múa bả trạo trên cạn hết sức độc đáo. Trên sàn diễn dựng ngay tại bãi biển là mô hình một chiếc thuyền rồng được trang trí rực rỡ bởi cờ hội và cờ đuôi nheo. Màn múa hát bả trạo được được trình diễn và khởi xướng bởi 3 người được chọn lựa rất kỹ, đó là 3 ông Tổng: Tổng Mũi (còn gọi là Tổng Tiền), Tổng Khoang (còn gọi là Tổng Thương) và Tổng Lái (người chỉ huy con thuyền). Những người tham gia còn lại gọi là bạn chèo lập thành đội chèo.

Tùy từng địa phương, mỗi đội chèo thường có từ 12 đến 16 người, cũng có khi lên đến 18 hoặc tối đa là 20 người và đặc biệt là số người tham gia đội chèo bao giờ cũng là số chẵn để cho cân xứng và trình diễn dễ dàng hơn. Các bạn chèo đầu chít khăn đỏ, lưng thắt vải đỏ, tay cầm chèo được phết sơn đủ màu… Con thuyền biểu tượng trong hát bả trạo có chiều dài từ 3,5 đến 4 mét, được trang trí đầu rồng đuôi phụng, rực rỡ và không có đáy, được biểu trưng không chỉ là phương tiện để đi lại trên biển mà còn là biểu tượng của sự tế độ nhằm giúp đỡ đưa tâm thức con người vượt qua “bờ mê” để về “bến giác” theo cõi Phật; cũng là con thuyền chở đầy khát vọng, gửi gắm lời cầu mong đến các vị nhiên thần, nhân thần mang đến sự an lành no ấm, bình yên cho dân vạn chài.

Dẫn đầu đoàn chèo hát bả trạo trên chiếc thuyền rồng là Tổng Mũi, tiếp đến là Tổng Khoang và Tổng Lái sau cùng, còn bạn chèo thì sắp 2 hàng ngăn nắp phía sau Tổng Mũi. Sau khi hàng ngũ đã chỉnh tề, vị chủ xướng ra lệnh bắt đầu thì tiếng trống tiếng chiêng vang lên rộn rã báo hiệu cuộc diễn xướng bắt đầu. Lúc này, Tổng Mũi bắt đầu hô to: “Bớ bả trạo”, lập tức, các bạn chèo đồng thanh hô vang: “Dạ” và Tổng Mũi mở đầu phần hát bả trạo: “Hôm nay là ngày Lễ ông cuối vụ/ Con cháu ta tụ họp về đây/Chỉnh đốn xiêm y trang phục đủ đầy/Để tưởng niệm và tôn kính thần linh Nam Hải… đó nghe”. Hòa theo lời hát của Tổng Mũi, các Tổng Khoang và Tổng Lái nhún nhảy theo nhịp trống phách, làm điệu bộ cổ vũ cho các bạn chèo nhanh nhanh tay chèo cho thuyền vượt sóng. Các bạn chèo làm động tác khua mái chèo, lúc thì chồm về phía trước, lúc thì ngả người ra sau như thể họ đang cật lực, căng sức để đưa con thuyền tiến về phía trước. Tất cả mọi hành động diễn ra rất nhịp nhàng, sống động và đẹp mắt.

Nội dung và ý nghĩa của những cuộc diễn xướng, hát múa bả trạo ở Quảng Nam đều xoay quanh việc ca ngợi và bày tỏ niềm tiếc thương đối với cá Ông. Tất cả họ đều nghiêm trang, nhịp nhàng chèo chiếc thuyền linh thiêng, đưa cá Ông về miền cực lạc: “… Ơn ngài như biển rộng trời cao/Chúng con ghi tâm tạc dạ/Đời nào lãng quên!”

Diễn xướng hát múa bả trạo trong Lễ hội Văn hóa – Thể thao miền biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Ảnh: Lâm Đăng Khoa

Ngoài nghi thức dân gian đối với cá Ông ra, hát bả trạo còn thể hiện những tâm tư, tình cảm mộc mạc, chân thành của những ngư dân vùng biển đối với thiên nhiên, đối với đại dương bao la mênh mông sóng nước, cũng như cầu mong cho trời yên, bể lặng, sóng nước hiền hòa, những chuyến ra khơi thật sự thanh bình, cá tôm đầy ắp. Thông qua màn diễn xướng múa hát bả trạo, những người dân sông nước thể hiện những tâm tư, tình cảm trước cảnh đẹp, sự trù phú của biển cả quê hương. Qua những câu hò, điệu hát trong diễn xướng, ta cũng có thể cảm nhận được tinh thần lạc quan, tin yêu cuộc sống, yêu nghề của những ngư dân vùng biển dẫu cho mỗi chuyến ra khơi họ phải luôn đối đầu với bao gian khó, rủi ro như sóng to, gió lớn, bão tố…

Chính vì những yếu tố nhân văn, sức lan tỏa trong cộng đồng dân cư và là một trong những nghệ thuật trình diễn dân gian tiêu biểu, thể hiện được bản sắc của cộng đồng, phản ánh được sự đa dạng văn hóa, sự sáng tạo của con người cùng với sự kế tục qua nhiều thế hệ, có khả năng phục hồi và tồn tại lâu dài… mà nghệ thuật diễn xướng hát múa bả trạo của các cộng đồng dân cư miền biển Quảng Nam đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 9-2013.

The post Về Quảng Nam nghe câu hò bả trạo appeared first on 007win.com Uy tín Chất lượng An toàn Bảo mật.

Thông thường, lễ hội nghinh Ông ở Tây Nam Bộ bắt đầu từ lúc rạng sáng ngày diễn ra lễ. Người ta bày lễ vật gồm heo quay, gà vịt, xôi, bánh trái, hương đăng trà quả lên hương án trước lăng Ông. Ðến giờ hành lễ, Ban tế tự thắp nhang thực hiện nghi thức tế lễ, châm trà rượu dâng lên Thần, hai bên bàn hương án gồm có học trò lễ và một số người hóa trang binh tôm tướng cá. Tế xong, Ban tế tự thỉnh lư hương lên kiệu để đến cầu cảng, sau đó chủ lễ trực tiếp rước lư hương lên tàu đã được chuẩn bị.

Ði đầu là tàu của Ban tổ chức, Ban tế tự, gồm một tàu đực và hai tàu cái kết lại thành đoàn. Theo sau là hàng trăm chiếc tàu đánh cá của ngư dân được trang trí cờ hoa, neo đậu ken đặc dưới bến sông. Tàu đi đầu có trọng tải lớn, được trang trí công phu, lộng lẫy nhất. Trên tàu có kết hoa, treo cờ, bàn hương án và bài vị thủy tướng, dàn nhạc và một số người biết hát múa ăn mặc chỉnh tề, hướng thẳng ra biển. Ra tới cửa biển, nhiều tàu khác tiếp tục nhập vào đoàn. Hàng trăm đến hàng ngàn tàu đủ mọi kích cỡ, công suất, kiểu trang trí tạo ra khung cảnh sống động cả một vùng cửa biển rộng lớn. Hàng ngàn người đủ mọi sắc áo trên boong tàu vẫy cờ hoa.

Lễ hội nghinh Ông Sông Đốc, Cà Mau. Ảnh: Lê Chí

Trong khi đó, trên bờ, tiếng kèn, tiếng trống, tiếng nhạc nổi lên rộn rã. Trên đường diễu hành, nếu gặp cá Ông phun nước thì đoàn tàu quay trở về ngay. Nếu không gặp thì đoàn tàu tiếp tục ra khơi, khi ra đến địa điểm đã định thì dừng lại. Vị chủ lễ mặc áo dài đen, chít khăn, chân đi hài, ra lệnh gióng ba hồi trống, rồi làm lễ dâng hương, dâng rượu, đọc sớ cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, biển nhiều tôm cá, sau đó làm lễ xin keo. Xin được keo tức là đã gặp Ông và rước về. Tại lăng sẽ tiếp tục diễn ra các nghi lễ cúng bái đến tận khuya.

Tiếp theo là lễ cúng tiền hiền, hậu hiền, đọc văn tế, học trò lễ dâng hương, thức cúng làm từ thịt gia súc, gia cầm là chính. Lễ chánh tế bắt đầu từ 12 giờ đêm cùng ngày. Thức cúng thường là một con heo trắng, hai mâm xôi đắp cao, có cả rượu và trà, có học trò lễ dâng hương và tấu nhạc⁽¹⁾.

***

Như vậy, bên cạnh tế lễ tại lăng, cư dân vùng biển Tây Nam Bộ còn dong thuyền ra biển cả để thực hiện nghi thức nghinh Ông. Biển ở đây đã trở thành không gian linh thiêng tự nhiên. Nghi thức này ngoài việc thể hiện lòng kính trọng, biết ơn, cầu mong sóng yên biển lặng, mùa vụ bội thu; còn thể hiện thái độ của cư dân với thế giới tự nhiên: sống hòa hợp và tăng cường mối quan hệ tốt đẹp giữa con người với thiên nhiên. Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên là một trong những cách ứng xử cho thấy sự trân trọng thiên nhiên của con người. Việc chọn những không gian tự nhiên làm nơi mở lễ hội hằng năm chính là một trong những cách ứng xử như thế của con người⁽²⁾.

Với cư dân ÐBSCL, ngư trường Tây Nam Bộ đóng vai trò quan trọng trong đời sống và hoạt động kinh tế. Biển không chỉ nuôi sống cư dân mà còn giúp con người làm giàu lên từ biển. Tuy nhiên, so với các ngành nghề khác thuộc nông ngư nghiệp thì nghề thì biển nguy hiểm hơn rất nhiều vì phần lớn phụ thuộc vào điều kiện thời tiết và sức người thì vô cùng nhỏ bé trước biển cả. Khi gặp bất trắc trên biển, thất thu là chuyện không đáng kể so với mạng sống bị đe dọa. Chính điều này đã hình thành nên tín ngưỡng sùng bái cá Voi – với những truyền thuyết về Ông nâng đỡ thuyền bè mỗi khi biển động – từ đó hình thành lễ hội nghinh Ông. Vì vậy, trong mỗi lần lễ hội, hàng trăm chiếc thuyền lớn nhỏ chở theo lễ vật tiến thẳng ra biển, tới nơi đã định, thuyền thả neo để chủ tế tiến hành cúng thần biển, cá voi, binh tôm tướng cá, đến khi tin rằng Ông đã chứng giám qua việc thấy Ông nổi lên phun nước thì thuyền mới quay về; nếu đợi lâu không thấy Ông thì người ta tiến hành xin keo, xin được thì quay thuyền về lăng tiếp tục các nghi thức cúng tế tiếp theo.

Ðây là hình thức tạ ơn biển, tạ ơn các đấng siêu nhiên qua hình ảnh Ông đã giúp cho sóng yên biển lặng, ngư dân có cuộc sống an lành, tôm cá đầy khoang và hy vọng Ông tiếp tục phù hộ họ trong những chuyến hải trình tiếp theo. Việc chọn biển khơi làm nơi tổ chức lễ hội vừa minh chứng cho sự gắn bó giữa con người với thế giới tự nhiên, vừa thể hiện sinh động quan niệm vạn vật hữu linh. Bởi từ khi sinh ra con người đã được thế giới tự nhiên che chở, bao bọc và nuôi dưỡng; nên con người chọn các địa điểm trong tự nhiên làm không gian linh thiêng để thờ cúng và mở lễ hội cũng nhằm tạo ra sự hòa đồng, tạo cơ hội cho thế giới tự nhiên gần gũi, thân thiết hơn với con người. Từ đó, thông cảm, thấu hiểu những nguyện vọng và sự cầu xin của con người hơn.

Cùng với sự phát triển của xã hội, những địa điểm tự nhiên đó được con người tác động thêm bằng việc xác định các quần thể kiến trúc thờ cúng, tạo ra một không gian linh thiêng ổn định hơn, nghiêm trang hơn. Nhưng tất cả những địa điểm tự nhiên đó bắt nguồn từ ý thức hồn thiêng sông núi mà dân gian quen gọi là “âm phù dương thế”, các lực lượng siêu nhiên, các vị thần cùng con người xác định và bảo vệ cuộc sống⁽³⁾.

Tóm lại, biển Tây Nam Bộ không chỉ là ngư trường truyền thống của cư dân ÐBSCL hàng trăm năm qua, mà còn là không gian linh thiêng tự nhiên giúp ngư dân trong vùng bày tỏ lòng biết ơn đối với đấng siêu nhiên đã bảo hộ và che chở cho họ, cầu mong những những chuyến hải trình tiếp sau được thuận buồm xuôi gió. Lễ hội nghinh Ông là ngày hội lớn của ngư dân vùng biển đảo, vừa thỏa mãn nhu cầu đời sống tâm linh, vừa thắt chặt sự đoàn kết trong cộng đồng.

—————

 (1) Thạch Phương – Hồ Lê – Huỳnh Lứa – Nguyễn Quang Vinh (1992), Văn hóa dân gian người Việt ở Nam Bộ, Nxb KHXH, Hà Nội, tr.97-99.

(2) Hoàng Lương (2011), Lễ hội truyền thống các dân tộc Việt Nam các tỉnh phía Bắc, Nxb Thông tin và Truyền thông, tr.46-47.

(3) Hoàng Lương, Sđd, tr.50-51.

The post Không gian biển trong Lễ hội nghinh Ông ở Tây Nam Bộ appeared first on 007win.com Uy tín Chất lượng An toàn Bảo mật.